Is de zetelrover een luis in de pels van de parlementaire democratie?

Zetelrover is de ‘gracieuze’ benaming voor een vertegenwoordiger die zijn partij verlaat en zijn zetel behoudt in de Tweede Kamer. De vraag die rijst is of er wel sprake is van roof. Want van wie is die zetel nou eigenlijk? In onze parlementaire geschiedenis zijn er twee gevallen van zetelroof die, mijns inziens, niet konden ontbreken. Het eerste geval betreft ex-VVD’er Geert Wilders. Het tweede geval bestaat uit oud-leden van de PvdA: Kuzu en Öztürk. Deze zullen naderhand besproken worden.

In Nederland maakt ongeveer 75 % van de inwoners gebruik van zijn of haar stemrecht. Deze stemmen worden verwerkt in de kiesdeler. Vervolgens worden de stemmen verdeeld over de zetels in de Tweede Kamer. Ons land beschikt over een parlementaire democratie. Hierin mogen de burgers hun stemrecht gebruiken om vertegenwoordigers in het parlement te kiezen. Zo nu en dan kan het voorkomen dat een vertegenwoordiger zich afsplitst van een politieke partij waarna hij zijn zetel behoudt om een eigen partij of fractie op te richten. Nu vraagt u zich af, leidt dit niet tot een paradoxaal effect? De kiezers hebben immers de vertegenwoordigers gekozen met deze zetelverdeling als gevolg. De zetelverdeling is dus tot stand gekomen door de burgers. Grofweg is dit rumoer van de burger op twee manieren uit te leggen. Aan de ene kant wordt er gesteld dat op grond van artikel 67, derde lid, van de Nederlandse Grondwet, de Kamerleden zonder last stemmen en zij een vrije wil hebben. Ze mogen dus zelf bepalen waar zij hun stemrecht aan uitgeven. Aan de andere kant heerst er het tegengeluid dat gelooft in het feit dat de kiezers stemmen op de partij en niet op de persoon. Dit laatste is een groot misverstand.

De kiezer stemt namelijk op een naam op een lijst. Het mandaat wordt verstrekt door de kiezer, voor een termijn van vier jaar aan een kandidaat, tenzij er nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven. Als de kandidaten zijn verkozen, stemmen de leden van de Staten-Generaal niet alleen zonder last op grond van artikel 67, derde lid van de Grondwet, maar vertegenwoordigen zij ook het gehele Nederlandse volk op grond van art. 50 van de Grondwet. Ongetwijfeld denken veel mensen dat zij op een partij stemmen, waarbij zij kiezen voor de nummer één op de lijst. Zij zijn zich er mogelijk niet van bewust dat zij een mandaat geven aan een individuele volksvertegenwoordiger. Toch kunnen we niet anders dan concluderen dat de kiezers zoveel kandidaten op een lijst mandateren als de partij zetels wint. Formeel gezien word je als individu gekozen en is je zetel geen eigendom van de partij. Zetelroof is dus goed, het voorkomt dat er alleen maar jaknikkers in een partij overblijven. Probleem is echter dat de kiezers er meestal wel vanuit gaan dat zetels bij een partij blijven en de vertegenwoordigers dus ook. Op papier zijn alle Kamerleden onafhankelijk, maar ze zijn wel onderdeel van een partij. Het probleem van deze zetelrovers is verder dat ze vaak niet overeind blijven staan. In de afgelopen 45 jaar waren er slechts twee succesvolle afsplitsingen: Wilders met de PVV en Kuzu en Öztürk met de partij DENK.

Kortom, op basis van art. 50 en 67 lid 3 van de Grondwet komt het de volksvertegenwoordigers het recht toe zelf te beslissen hoe hij of zij zal stemmen, ongeacht de beïnvloeding door burgers, maatschappelijke organisaties, collega’s in de fractie, enzovoorts. De artikelen 50 en 67 lid 3 van de Grondwet fungeren als barrière tegen het vormen van partijdwang, zoals fractiediscipline in de Kamers, dwang van de partijtop of politieke correctheid en kleurloosheid.

 

Geert Wilders

Geert Wilders scheidde zich in 2004 af van de VVD en richtte de Partij voor de Vrijheid (PVV) op. Wilders fungeerde in 1990 als assistent van Frits Bolkestein, vanaf 1990 fractieleider van de VVD. Al toen maakte Wilders samen met Bolkestein zich ernstige zorgen over de gevaren van de radicale islam in Nederland. Ook Frans Weisglas – voormalig politicus en oud-voorzitter van de Tweede Kamer deelde deze standpunten. Om meer kans te maken op een hoge plaats op de landelijke kieslijst, verhuisde Wilders in 1998 naar zijn geboorteplaats Venlo in Limburg. Geholpen door campagneassistent Mark Verheijen en Jos van Rey (VVD’er, voormalig Eerste- en Tweede Kamerlid) voerde Wilders campagne in zijn thuisprovincie. Hij belandde op de 46e plek van de VVD-lijst, moeilijk verkiesbaar dus. Maar dankzij de overwinning die de VVD had behaald (van 31 naar 38 zetels) en door ziekte en benoemingen tot bewindspersonen van hogergeplaatste kandidaten, kwam Wilders in de Tweede Kamer terecht.

Al snel blijkt dat Wilders samen met Ayaan Hirsi Ali te rechtse standpunten heeft voor de liberale partij VVD. Hij nam steeds heftigere standpunten in, zoals een hoofddoekverbod voor ambtenaren. Dit speelde zich af in 2004. Hij werd berispt in de fractie en steeds meer beschouwd als een risicofactor, terwijl hij zich andersom door zijn fractiegenoten verraden voelde in de strijd tegen de radicale islam. Krantenkoppen met ‘VVD heeft genoeg van rechtse taal Wilders’. Wilders zou zelf een verhaal verzonnen hebben waaruit bleek dat Van Aartsen (voormalig fractievoorzitter van de VVD) dreigde om Wilders uit de fractie te zetten als hij zich niet zou matigen in zijn publieke optredens. Op 2 september 2004 was het moment dat Wilders met zijn zetel uit de fractie van de VVD stapte. De zetelroof was begonnen. Het kamerlid Wilders had zijn mandaat toch te danken aan het electorale succes van de VVD en niet door zijn eigen input? Het tegendeel is waar. Geert Wilders heeft op rechtmatige wijze de zetel verkregen door een plaats op de VVD-lijst. Ondanks rumoer van de buitenwereld kreeg Wilders steeds meer positieve reacties op zijn tienpuntenplan (harder straffen, ontwikkelingshulp halveren, Turkije uitsluiten van de EU, radicale moslims uitzetten en radicale moskeeën sluiten enzovoorts) en werd zijn achterban groter. Wilders werd al snel gezien als de opvolger van Pim Fortuyn.

 

Kuzu & Öztürk

In november 2014 scheidden Kuzu en Öztürk zich af van de PvdA, maar waarom? Lodewijk Asscher. De minister was bewindsman op Sociale zaken en werkgelegenheid – inclusief het hoofdpijndossier integratie – maar was daarnaast ook een erg belangrijke PvdA-persoonlijkheid. Op 11 november liet hij weten dat er een onderzoek zou worden gepresenteerd door Motivaction (een Amsterdams marktonderzoekbureau met grote expertise in kwalitatief en kwantitatief onderzoek), dat concludeerde dat er onder de driehonderd ondervraagde Turkse jongeren veel steun (tot 80%) leefde voor de gewelddadige jihad. Kuzu en Öztürk leveren hun kritiek hierop in. Ze stelden vast dat ze niet snapten hoe Asscher dit soort organisaties onder een vergrootglas kon leggen. Deze organisaties worden door Kuzu en Öztürk gezien als betrouwbaar, aangezien ze jarenlang hebben meegewerkt aan onderzoeken en zich bovendien gewoon aan de wet hielden. Ahmed Marcouch, PvdA-lid van Marokkaanse afkomst, sprak zich uit over het artikel dat gepubliceerd werd in het AD. Volgens hem is het juist de taak van de minister om de vinger op de zere plek te leggen. Er ontstond een meningsverschil tussen aan de ene kant Marcouch en aan de andere kant Kuzu en Öztürk. De spanning werd opgevoerd en dat voelden de mannen. Genadeloos schreeuwde Öztürk naar Marouch: ‘Moge Allah je straffen!’. Dit was de druppel die de emmer deed overlopen. Het gevolg was een PvdA-persbericht waarin stond dat genoemde leden niet langer het woord mochten voeren namens de Partij van de Arbeid.

Op 9 februari 2015 richtten Kuzu en Öztürk hun nieuwe partij DENK op. Farid Azarkan en Sylvana Simons wilden zich hier graag bij aansluiten. Samen wilden ze de focus leggen op een multiculturele achterban en het racisme in Nederland aanpakken. Niet veel later besloot Simons uit de partij te stappen en zelf met veel bombarie een partij op te richten genaamd Ar1kel.

Door Kuzu en Öztürk kreeg de PvdA een heel andere achterban. De achterban bestond gedeeltelijk uit Turks-Nederlandse ondernemers en oude gastarbeiders. Desondanks bleven Kuzu en Öztürk volhouden dat zij álle Nederlanders vertegenwoordigden en dus niet alleen de Turken. Valt dit probleem niet juist de PvdA te verwijten? Aangezien zij per slot van rekening de partij is die de twee Turkse Nederlanders heeft geworven? Hier is helemaal geen sprake van zetelroof. De twee Kamerleden hebben hun zetel rechtmatig verkregen door hun plaats op de PvdA-lijst. Rechtmatiger kun je het niet krijgen, staatsrechtelijk gezien.

De zogenaamde zetelrovers zijn niet het probleem. Fractiedisclipline zou geen probleem an sich moeten zijn. Het is een recht wat de parlementariërs toekomt. Dit recht weerhoudt zich van fractiedisclipline, partijmacht en andere vormen van ‘last’ waartegen het grondwettelijke vastgelegde, vrije en individuele mandaat onze volksvertegenwoordigers beschermt.

De politieke partij wordt vaak gezien als slachtoffer bij zetelroof. Het omgekeerde is echter waar. Er geldt namelijk dat de partij als dader zou moeten worden beschouwd. Partijbesturen, partijcongressen en fractieleiders hebben de neiging om zich de zetels van hun Kamerleden toe te eigenen en om het individuele mandaat als partijmandaat te beschouwen. Dit doen zij via afgedwongen fractiediscipline en partijloyaliteit, soms zelfs vastgesteld in contracten met Kamerleden, waarin deze beloven te zullen gehoorzamen aan de partijlijn, hun schadeloosstelling te zullen afdragen aan de partij of hun zetel te zullen afstaan in het geval van een conflict. Na de afsplitsing kunnen dissidente Kamerleden soms rekenen op morele chantage, lastercampagnes en isolement door de oude fractie en door andere fracties. Een voorbeeld in de politiek is Halbe Zijlstra die Johan Houwers een fraudeur noemde voor wie bij de VVD geen plaats meer was. Om verandering hierin aan te brengen moeten we nieuwe partijen deze kans juist gunnen. Alleen vrije concurrentiestrijd tussen politieke organisaties garandeert een democratie. Zetelroof stimuleert de partijdemocratie. Als er niets meer te kiezen valt zal er ook geen volkssoevereiniteit zijn. Voorlopig zullen de fractieafsplitsingen zich voordoen. Ons land zal zich vasthouden aan haar democratische principes.

 

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.