De auto is een vorm van onvrijheid

Dinsdag 12 oktober jl. meldde de ANWB dat Nederland kampte met de drukste ochtendspits sinds het begin van de coronapandemie. In totaal telde de Nederlandse snelwegen 759 kilometer file[1]https://www.nrc.nl/nieuws/2021/10/12/drukste-ochtendspits-sinds-begin-coronapandemie-a4061504.. Om dit direct in perspectief te plaatsen, tijdens de allerdrukste ochtendspits stond 1.136 kilometer file op de Nederlandse snelwegen (1 oktober 2019). Dan valt die ca. 750 kilometer wel mee, toch? Helaas niet. Ons filerecord is namelijk gevestigd tijdens een boerenprotest in o.a. Den Haag, Groningen, Zwolle en Hilversum, toen langzame tractoren zorgden voor langdurige vertragingen en files. Op 5.548 km Rijksweg (CBS, 2019) is een totaal van honderden kilometers files significant[2]https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/verkeer-en-vervoer/vervoermiddelen-en-infrastructuur/wegen#:~:text=Nederland%20beschikte%20in%202018%20over,bijna%2011%20meter%20per%20inwoner.. Zeker op dagelijkse basis. Ook voor mij is de autorit van Moordrecht naar Rosmalen (en vice versa) geen pretje. Waarom ziet de VVD de auto dan nog steeds als “een vorm van vrijheid”?[3]https://www.vvd.nl/standpunten/auto/ Moeten wij van dat ideaalbeeld afstappen?

Om die vraag te beschouwen is het goed om te kijken naar het meeste recente verkiezingsprogramma van de VVD: Samen aan de slag. Nieuwe keuzes voor een nieuwe tijd (2021-2025)[4]https://www.vvd.nl/content/uploads/2021/02/Verkiezingsprogramma-VVD-2021-2025.pdf.. In het hoofdstuk Wonen en Vervoer valt de VVD direct met de deur in huis. Zij schrijft:

Een eigen huis en auto met de mogelijkheid om snel en betaalbaar naar je werk, familie of vrienden te gaan, zijn voor veel mensen het toonbeeld van onafhankelijkheid, vrijheid en welvaart. Lange tijd was dit voor veel mensen een onbereikbaar ideaal. (…) Maar de bereikte successen van de afgelopen decennia dreigen verloren te gaan. Er zijn te weinig woningen, de huizenprijzen en huren stijgen, en de wegen en het OV worden steeds voller. (…) Het ruimtelijk beleid moet ruimte bieden voor voldoende woningbouw en infrastructuur.” (pagina 80)

In de subparagraaf Verkeer duikt zij de diepte in. Om een goede infrastructuur en soepele doorstroming te waarborgen, wil de VVD de komende jaren:

Verkeer
Extra investeren in auto-, spoor-, vaar- en fietswegen, waarbij de grootste bereikbaarheidsknelpunten in het land voorrang krijgen
Rekening houden met intelligente transportsystemen bij het ontwerpen van nieuwe infrastructuur
Verdere ontwikkeling van ons wegennet (…) noodzakelijk onderhoud en renovatie aan wegen, bruggen en dijken vinden altijd voorrang boven de daarmee gepaarde stikstofuitstoot
Een maximumsnelheid van 130 km/u in de avond
Lagere boetes voor kleinere overtredingen en hogere boetes voor zwaardere overtredingen
Geen hogere lasten voor automobilisten. Emissieloze auto’s gaan op basis van gereden kilometers bijdragen aan het onderhoud en de aanleg van wegen
Moderniseren van de reiskostenvergoeding
Tabel 1: Selectie van relevante VVD-standpunten uit haar mobiliteitsbeleid

Openbaar Vervoer
Uitbreiding lightrailnetwerk die grote steden met elkaar verbinden, zoals de succesvolle Randstadrail
Goede verbindingen tussen stad en regio. Opties als de Lelylijn, doortrekken Noord/Zuidlijn naar Schiphol en Hoofddorp worden bekeken
Meer aandacht voor regionale spoorverbindingen. Meer aanbieders van openbaar vervoer via openbare aanbestedingen. Op deze manier krijgen reizigers meer en beter openbaar vervoer
De internationale trein en bus als duurzaam alternatief voor korte afstandsreizen per vliegtuig
Mobility as a service. Via een app is het mogelijk je reis met bijvoorbeeld deelauto, deelfiets, tram of taxi te plannen, boeken en betalen
Goede toegankelijkheid van het OV en overige vervoersvoorzieningen zoals de belbus of regiotaxi

Tot slot beschrijft de VVD in een korte passage hoe zij aankijkt tegen een kilometerheffing. In Tabel 1 staat hier al een hint naar, namelijk dat emissieloze auto’s per gereden kilometer gaan betalen. Voor deze auto’s betaalt een eigenaar namelijk geen MRB (motorrijtuigenbelasting) en BPM (belasting van personenauto’s en motorrijwielen). Dat is zowel eerlijker tegenover benzine- en dieselrijders als dat de VVD concludeert dat rekeningrijden in de toekomst een eerlijk heffingenstelsel is.

Een mobiliteitsbeleid van likmevestje

Om heel eerlijk te zijn, concludeer ik dat de VVD zoveel mogelijk haar best heeft gedaan om een zo nietszeggend mobiliteitsbeleid neer te pennen. Op een abstract niveau draagt een auto bij het toonbeeld van onafhankelijkheid, vrijheid en welvaart. Verdere uitwerking van dit standpunt volgt echter nergens. Ook benoemt zij dat de overvolle wegen en het OV problematisch zijn, maar er komen niet of nauwelijks oplossingen op tafel om hier werk van te maken. Sterker nog, haar tweesporenbeleid (sorry voor de woordgrap) dat volgt uit haar standpunten werkt juist tegendraads. De automobilist niet willen pesten, extra investeringen in (ogenschijnlijk) asfaltwegen én meer openbaar vervoer leiden enkel tot additionele drukte op zowel onze wegen als in het OV.

Vanuit mijn infra-functie binnen Heijmans is het bijna vloeken in de kerk als ik concludeer dat meer asfalt niet ons fileprobleem gaat oplossen. Sterker nog, Thalia Verkade van De Correspondent concludeert dat “Elke procent meer asfalt leidt tot één procent meer verkeer en daarmee tot meer files[5]https://decorrespondent.nl/8842/waarom-meer-asfalt-het-fileprobleem-niet-oplost-en-zelfs-erger-maakt/929710437150-c8637a4d.. Hoe zit dat? In het kort: Op basis van prognoses, gebaseerd op de aanname van een groeiend aantal verkeersdeelnemers op de openbare weg, dreigen belangrijke verkeersaders om de zoveel tijd dicht te slibben. Vanuit Rijkswaterstaat, een willekeurige provincie of gemeente wordt vervolgens de strijd aangegaan tegen filevorming, want voertuigverliesuren moeten minimaal blijven. Kosten: 782 miljoen euro om de Rijksvergroting voor alleen al de aanleg van nieuwe rijkswegen. Waarom werkt dat dan niet? Heel simpel, stelt Verkade: “Nieuwe infrastructuur trekt nieuwe activiteiten aan, met extra verkeer, waardoor de files terugkomen.[6]Ibidem.. Zij citeert mobiliteitsexpert Arie Bleijenberg voor die conclusie.

Het is een gemakkelijk een-tweetje om te stellen dat Nederland met meer automobilisten te maken gaat krijgen. Immers, een toenemende bevolkingsgroei doet autogebruik omhoog stuwen. Als extra asfalt dan niet de oplossing is, wat dan wel? Wat mij betreft zijn daar vier denkrichtingen mogelijk. Hier had ik graag meer over willen teruglezen in het verkiezingsprogramma van de VVD. Dit zijn:

1. Flexibilisering van werktijden: De VVD rept relatief vrijblijvend dat het goed zou zijn als wij ook na de coronacrisis flexibel met werktijden omgaan. Een gemiste kans door deze oplossing niet nader uit te werken. Kenniscentrum Werk & Vervoer ziet arbeidstijden veranderen, flexibeler worden, om files voor te zijn of werknemers zelf hun dagindeling te laten bepalen[7]https://www.mijnvakbond.nl/Documenten%20MijnVakbond.nl/Thema/Het%20Nieuwe%20Werken/Folder%20Flexibiliteit.pdf.. Natuurlijk zijn er tal van beroepen waar een negen-tot-vijf-mentaliteit niet aangepakt kan worden, maar veel (zittende) beroepen is thuiswerken of later aanvangen met de werkdag een goede oplossing tegen files. De VVD moet blijvend inzetten op gesprekken voeren met bedrijven en onderwijsinstellingen om af te stappen van de traditionele werktijden. Dat vereist een cultuurverandering, wat ook kan verklaren waarom de VVD hier nauwelijks woorden aan vuil maakt.

2. Beloon OV-gebruik, rijden buiten spitsuren en thuiswerken: Een goede manier om autoverbruik te verminderen is het optuigen van een beloningsstructuur. Athlon, een internationale lease maatschappij met 500 medewerkers in Nederland, schrijft: “Een zichtbare én efficiënte manier om het reisgedrag van jouw medewerkers te beïnvloeden is door ze te belonen. Is er weinig parkeerruimte beschikbaar? Beloon medewerkers die niet bij kantoor parkeren, maar bijvoorbeeld met het openbaar vervoer reizen of carpoolen. Verschillende leasemaatschappijen spelen in op de vraag wat een gepaste beloning is voor duurzaam reizen. In plaats van een financiële beloning kan er bijvoorbeeld ook gekozen worden voor een spaarsysteem voor gezinsuitjes, zoals de Efteling of de dierentuin.[8] https://www.athlon.com/nl/mobility-reporter/zo-maak-je-medewerkers-bewust-van-hun-reisgedrag#:~:text=Tip%201%3A%20Beloon%20goed%20gedrag,openbaar%20vervoer%20reizen%20of%20carpoolen

In verschillende regio’s, waaronder de regio Rotterdam, zijn tussen 2015-2018 spitsmijdenprojecten opgezet. Doel van deze projecten was om automobilisten via een beloningssysteem te stimuleren om te spits te vermijden [9]https://beterbenutten.nl/spitsmijden.. Bij voorkeur blijvend, maar een groot nadeel van de toepassing van beloningssystemen is dat blijvende verandering – nadat de beloning niet meer wordt vergeven – moeilijk te bewerkstelligen is. Dat volgt ook uit de conclusies van de Meta-Evaluatie Spitsmijdenprojecten: “Enkele maanden na afloop van een spitsmijdenproject is er nog sprake van 80-100% behoud van het nieuwe gedrag. Een jaar na afloop is het gedragsbehoud nog 52%, na twee jaar nog 33%. Na twee jaar neemt de terugval sterk af.[10]http://www.beterbenutten.nl/assets/upload/nieuws/Meta%20Evaluatie%20Spitsmijdenprojecten%20eindrapport.pdf. Oftewel: Spitsmijden heeft blijvende resultaten, hoewel behoud van een beloningssysteem meer vruchten afwerpt. Met die conclusies in het achterhoofd zou ik de VVD willen prikkelen om na te denken over een blijvend beloningssysteem voor OV-gebruik, voor rijden buiten de spits en meer thuiswerken. Voor dat laatste is enkel een thuiswerkvergoeding onvoldoende.

3. Laat autorijders het in de portemonnee voelen: Denk daarbij aan een spitsheffing of (verdere) verhoging van de accijnzen op brandstof. Misschien minder populaire maatregelen, aangezien tal van Nederlanders bij gebrek aan een alternatief met de auto door de spits moeten rijden. In 2020 heeft toenmalig VVD-minister van Verkeer en Waterstaat Cora Van Nieuwenhuizen aangegeven geen fan te zijn van rekeningrijden en al helemaal niet van spitsrijden [11]https://www.ad.nl/politiek/onderzoek-kabinet-rekeningrijden-betekent-korter-en-minder-in-de-file~a71be952/.. Voor de korte termijn vraag ik mij inderdaad af of een ‘boetesysteem’ werkbaar is. Die twijfel komt voort uit de bestaande parallel met ons anti-rookbeleid. Jarenlang draaide dit beleid hoofdzakelijk op structurele verhoging van de prijs per pakje, maar doorgewinterde rokers stopten nauwelijks. Iemand die al dertig jaar achter het stuur kruipt gaat echt niet wakker liggen van een prijsstijging van benzine of wegenbelasting.

Het is goed om te lezen dat de VVD nadenkt over de vraag hoe spitsrijden geïntroduceerd kan worden in Nederland. De eenzijdige koppeling aan elektrisch rijden ben ik minder fan van. Kijk vooral naar de manier waarop rekeningrijden zowel automobilisten uit de spits als uit de auto kunnen drijven. Zorg ervoor dat mensen die niets te zoeken hebben in de spits daadwerkelijk niet in de spits rijden.

4. Richt je pijlen op de deeleconomie: Delen is duurzaam en prettig voor de portemonnee (in geval van de auto: geen verrassende onderhoudskosten). Het enige dat de VVD hierover schrijft is de komst van een applicatie (mobility as a service) voor deelauto’s en -fietsen, taxi en openbaar vervoer. Prima start, maar tamelijk tegendraads als diezelfde VVD rept dat een eigen auto boegbeeld is van vrijheid. Laat dat verouderde ideaal los. Omarm de voordelen van onze deeleconomie en waak voor de

potentiële nadelige gevolgen van diezelfde deeleconomie. Absolute afhankelijk van andermans spullen is namelijk niet prettig.

Deeleconomie ten spijt: particulier autobezit groeit nog steeds”, kopt AM begin 2020 op haar website [12]https://www.amweb.nl/schade/nieuws/2020/03/deeleconomie-ten-spijt-particulier-autobezit-groeit-nog-steeds-101121877.. Dat lijkt mij geen wenselijke ontwikkeling. Hoewel ik voor dit artikel geen concrete nieuwe voorstellen benoem – een voorbeeld als Greenwheels heeft nog genoeg groeipotentie – denk ik dat de flexibilisering en vermindering van autogebruik ten faveure van OV ervoor zorgt dat gebruiksvoorwerpen delen een sprong voorwaarts gaat maken.

In de inleiding van dit stuk schreef ik over de toenemende filevorming op de Nederlandse snelwegen. Mijn verhaal om een auto aan te schaffen, dat autoritje van Moordrecht naar Rosmalen, is voor ieder andere autobezitter anders in te vullen, te verantwoorden. In mijn pleidooi heb ik aangedragen hoe wij de Nederlandse snelwegen minder kunnen belasten, met name op en rond de spitsuren. Dat is geen leuke boodschap voor veel Nederlanders, maar biedt tegelijkertijd kansen om zowel gebruik van openbaar vervoer als deelauto’s te stimuleren. Tot slot denk ik dat het gros van de Nederlandse bedrijven zich achter hun oren moeten krabben wat betreft verplichte aanwezigheid op kantoor. Het is toch van de zotte dat wij in de huidige digitale maatschappij nog zoveel in de file moeten staan om op kantoor te komen. Maak van de auto weer een vorm van vrijheid.

Dit bericht delen....
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin

image sources

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.