Paul Nieuwenburg: “De vraag is of het liberalisme wel bestaat.”

De partijen die het kersverse  regeerakkoord hebben gesmeed noemen zich allemaal liberaal, maar toch, ze verschillen opmerkelijk in een groot aantal overtuigingen. Dus vragen we Paul Nieuwenburg, een hoogleraar politieke filosofie aan de Universiteit Leiden wat er staat er te wachten van het liberalisme? “Liberalisme en democratie kunnen best een tegenstelling zijn.”

Paul Nieuwenburg is hoogleraar in de politieke filosofie en schreef onder andere over de genoemde denkstromingen en de bijgevoegde teloorgang van de rechtstaat. Dit keer gaat het onder andere over het multi-interpretabele liberalisme, de corona-uitwerking daarvan en oorsprong in de Klassieke Oudheid. Nieuwenburg zegt dat het in de middeleeuwen of later begon: “Het Edict van Nantes [Wiens gebied, diens gebed; 1598, red.] is een mooi startpunt van deze politieke identiteit. Het liberalisme gaat namelijk erg uit van de eigen soevereiniteit en wil dat een staat daarmee zo min mogelijk te maken heeft. Ook dat je mag geloven en denken wat je wil.”

U schreef tien jaar eerder over de teloorgang van de rechtstaat. Waar hebben we dat aan te danken? Speelt het liberalisme hierin een rol?

“Er zijn echt veel zaken van belang over de teloorgang van de rechtstaat.

Rechten zouden prepolitiek zijn, voorafgaand aan de politiek, die heb je al nog voordat je je organiseert in een staat. Je kan je afvragen of dat is gebeurd, want er zijn ook veel denkers die zeggen dat staten, de bundels van rechten en macht, zijn ontstaan door macht, maar stel nu dat dat eerste waar is. Dan zegt de liberaal dat de legitimiteit van een staat voortkomt uit besluiten – niet onder dwang genomen besluiten – door de burgers van die staat: volkssoevereiniteit! Dus de koppeling tussen volkssoevereiniteit en grondrechten is héél sterk. En in een democratische context is er een sterke link tussen de legitimiteit van het volk, democratie is de heerschappij van het volk, en volkssoevereiniteit. Maar die zijn niet hetzelfde! En volk kan besluiten zich te laten besturen door een koning; dan is er geen democratie, maar wel volkssoevereiniteit.

In het liberalisme is een belangrijke positie weggelegd voor de rechter, want die bepaalt of onze grondrechten worden bepaald of niet. Dijkhoff [voormalig fractievoorzitter van de VVD, red.] zei dat rechters zich een beetje gedeisd moeten houden en ik schrik daarvan. Het is de vraag of rechters politiekactivistisch mogen zijn, kijk maar naar de Urgenda-zaak. Als je jezelf als linkse partij wil profileren, of juist als rechtse, dat heeft te maken met de concurrentie.”

Hoe vallen de verschillende opvattingen in het liberalisme goed te verklaren?

“Er is niet één canon die precies vertelt in concrete gevallen wat wij moeten doen, dus het rationele debat is in de praktijk een wezenlijk onderdeel van het liberalisme. Je kan vanuit twee patronen redeneren; de staat moet beschermen tegen vrijheid inperkende regels of de staat moet je vrijheden bieden. In het voorbeeld van het drugsbeleid – als jij de nadruk legt op dat zelf kunnen bepalen, dan zal je moeten zeggen dat jij dat zelf moet kunnen zeggen. Die drugs schaden alleen jezelf, per slot van rekening, dus beperken zij andermans vrijheden niet. Maar je kan ook zeggen dat je vanuit de rechtstaat-gedachte denkt, dat je vindt dat iedereen zich aan het legaliteitsbeginsel moet houden, én het staat nu eenmaal in de wet dat drugs niet mogen; dan vind je dat niet kunnen.

Dit geldt ook voor de studiefinanciering. Wil je mensen de kans geven om te studeren zodat ze de mogelijkheden hebben om te investeren in een goede carrière of vind je dat studeren meer moet gaan over gelijke rechten, die fundamenteel anders zijn dan grondrechten? Je zou je kunnen voorstellen dat een sociale liberaal zegt dat we gelijke rechten hebben. “Wij willen niet dat mensen afgeschrikt worden en daardoor niet gaan studeren, wij willen hen niet ontmoedigen.” Voor beide argumenten valt iets te zeggen, ze zijn beiden liberaal. Veel mensen willen van een politieke theorie horen wat een regering moet doen, maar dat kan niet altijd. Theoretische beginselen zijn doorgaans heel algemeen geformuleerd en moeten per concreet geval toegepast worden.

En dit geldt ook voor de erfbelasting. Eén ding is duidelijk: het liberalisme is sterk individualistisch! Het feit dat iemand anders dan jij al belasting voor je heeft betaald, zou geen sterke overweging mogen zijn. Maar je kan ook zeggen dat ik al hard heb gewerkt voor het geld, dus dat ik mag bepalen wat ermee bepalen wat ermee gebeurt. Het zelfbeschikkingsrecht komt weer terug en ik zou zelf mogen bepalen wat ik doe met het geld. Maar je moet zelf zo min mogelijk worden belast door de staat, dus als de consequentie tot minder inkomstenbelasting leidt, is het best liberaal. Totdat ik er anderen mee schaad natuurlijk, maar dat geldt voor het betalen van belasting niet.”

Is het terecht het neoliberalisme failliet te verklaren of was dat juist de winnaar deze verkiezingen?

“Je hebt in de Verenigde Staten het probleem dat een liberal in onze termen links is. In de conservatieve kringen is liberal een scheldwoord. Door Amerikaanse politici wordt liberalism en socialism vaak gelijkgeschakeld, maar dat is echt iets anders dan het libertarism. Het libertarisme focust erg op de eigendomskwestie als principiële. Dat zegt dat de staat mijn eigendom moet beschermen, maar in plaats daarvan wordt het nu weggenomen door belastingen en geeft het aan een ander. Waarom zou ik niet mijn eigendom aan mijn zoon of dochter mogen geven, want dan doe ik toch precies hetzelfde. Zo zie je maar, veel argumenten snijden aan twee kanten: dat is lastig.

Ik weet dus niet of het liberalisme failliet is. Er is veel in beweging. Vroeger was ‘groen’ een progressief en links thema, maar toen ik in Duitsland woonde merkte ik al vrij snel dat een groene in Noordrijn-Westfalen of in Bremen veel conservatiever zijn dan de groene in Baden-Württemberg. En dat is te begrijpen, want ook de natuur kan conservatief worden benaderd. “We willen de natuur behouden!”

We hebben het in de journalistiek over ‘het failliet van links’, maar nu de SPD [Sozialdemokratische Partei Deutschlands, red.] het CDU [Christlich Demokratische Union Deutschlands, red.] voorbijstreef en er waarschijnlijk een links-liberale coalitie komt zie je dat dat in twijfel wordt getrokken. Je ziet dit ook in andere landen. Het is de waan van de dag: het socialisme is failliet en het liberalisme is failliet.”

Er is ook veel discussie over de drang of dwang van een vaccinatie, maar verzet het liberalisme zich niet tegen een paternalistische staat?

“Als er ergens over de vrijheid wordt gediscussieerd is het wel de coronapas! De coronapas is al een stap verder van de vaccinatieplicht: kan een staat de burgers verplichten zich te laten vaccineren. Daar zijn liberale argumenten voor en liberale argumenten tegen.

Een liberaal argument tegen is natuurlijk dat je toestemming moet geven of er iets met je lichaam gebeurt. Een vaccinatie is een intrusie in de lichamelijke integriteit door de staat en ik heb recht op lichamelijke integriteit, daarom word ik ook niet gemarteld. Dus dit kan alleen op basis van consent [toestemming] en is strijdig met het fundamentele recht op zelfbeschikking en mijn lichamelijke integriteit.

Maar in het liberalisme is het ook zo dat als je anderen schaadt of klaarblijkelijk dreigt te schaden, de staat een titel om in te grijpen. En dat is een element dat steeds slechter begrepen wordt. Stel dat het mortaliteitspercentage van corona nog veel hoger lag, hoe zouden we het dan zien? Stel dat het gevaar dat ik dan oplever voor de medemens nog groter wordt, zou dat het recht op persoonlijke integriteit van individuen kunnen overtroeven?

Hetzelfde geldt voor roken! Dat gaat over de staat en paternalisme en je weet dat liberalen allergisch zijn voor paternalisme, de staat mag niet ingrijpen op de manier dat ik vind dat ik mijn leven moet leiden. Zolang men dacht dat roken de ander niet schaadt, heeft de staat geen titel om dat te verbieden, zou gezegd kunnen worden. Pas op het moment dat roken anderen in gevaar brengt is daartoe pas recht. Pas toen bekend werd hoe schadelijk het voor de ander is, grepen die verboden om elkaar heen.

Dit gaat ook op voor het coronavirus. De staat kan zeggen: “Jij moet een mondkapje op om anderen te beschermen.” Dat is anders dan zeggen dat de staat mag bepalen of jij wel of geen mondkapje mag dragen. En hierbij ook de 1,5-metermaatregel: dat is niet paternalistisch, dat is het beschermen van andermans rechten. Kan de staat je verplichten een autogordel te dragen als je alleen jezelf daarmee beschermt, is dan weer een leuke vraag.

De overheid staat in zijn recht vrijheid in te perken – de wang of drang van een vaccinatie, testen voor toegang of bewijs van genezing – als andermans vrijheid ingenomen wordt. Hierbij heb je ook nog een keuze tussen drie dingen die ook nog geen kosten hebben.

Het liberale discours met het democratische wordt steeds vaker op een onverkwikkelijke manier met elkaar gemengd. Hugo de Jonge [demissionair minister van VWS, CDA] zei; “Moet de vrijheid van de twintig procent prevaleren boven die van de tachtig procent.” Als je het zo formuleert gaat het niet meer over vrijheid, dan gaat het over de meerderheid. Dat is een retorische truc geweest. Ik maak mij zorgen om de sommige mensen die niet zien dat het recht van de meerderheid niet per se het recht van de vrijheid is. Dan wint de meerderheid altijd, maar dat is niet eerlijk.”

Het liberalisme suggereert een soort eenheid en die bestaat niet in de politieke filosofie: het Marxisme was geen eenheid, zoals het liberalisme dat ook niet is. Je hebt veel beginselen binnen het liberalisme en het is maar net welke je prioriteert”

“Het liberalisme is sterk individualistisch!”

Dit bericht delen....
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.